خلاصه:توصيف خانه و شهردرايران، تقش كاهگل درشكل دادن به محيط خانه و شهرايراني،‌ ماده كاهگل، ويژگي‌هاي آن، تركيب ماده كاهگل براي مصارف گوناگون دربناها.

كاهگل و سيماي شهر ايراني

از مهندس محمد رضا مقتدر

بر روي سرزمين ايران شهرهاي اصيلي وجود دارد كه از قرن‌ها پيش بنا شده، امروز بپا ايستاده و هر كدام به تنهائي شاهد نبوغ معماري اقوام اين سرزمين است.

معماران ايراني براساس احتياجات قوم خود، با توجه به مسائل اجتماعي و خصويات جغرافيائي و بمنظورهاي معيني ساختمانهائي بنا كردند كه نبوغ معماري آنان و زيبائي مجموع اين بناها در هر كدام از شهرهاي ايراني قابل ستايش است.

بكار بردن مقياس‌هاي انساني توأم با لطايف‌فكر و ذوق معماران در ريختن طرحهاي ساختمانها و نيز سادگي مصالح، سيماي شهر ايراني را خوش آيند و دلپذير نموده است.

براي بنا نهادن، معماران مصالحي را گرد آوردند كه با امكانات و خصوصيات اين سرزمين تطبيق مينمود و سادگي و زيبائي آنها به اغلب شهرهاي ايران شخصيت مشتركي داد بطوريكه امروز ميتوان هر كدام از آنها را بعنوان نمونه شهر ايراني بررسي نمود.

آشنائي اقوام به مصالح و راههاي مختلف استفاده از آنها د معماري امري است كه در سالها بطول ميانجامد و تجربه‌ها و نتايج به آن چاشني مي‌زند انسان پيرشدن مصالح را نظاره ميكند و آنهائي را انتخاب مينمايد كه بر اثر گذشت زمان گزندي نديده و ماده آن زيباتر و اصيل‌تر شود. به اين ترتيب قسمتي از زيبائي و اصالت شهرهاي ايراني مرهون مصالحي است كه در ساختمان بناهاي آن بكار رفته است.

پوشش تيمچه امين الدوله در بازار كاشان

شهرها اغلب با خشت خام – گچ و كاهگل بنا شده و اين مصالح ساده با افكار حساسي در قالب تناسبات دلپذير تركيب شده است. كاشي – چوب و يا سنگ مصالحي است كه معماران از آنها براي تزئين بيشتري كمك گرفته‌اند.

شهر ايراني براي مردم اين سرزمين با خصوصيات معيني و با يك معماري موزون، اصيل و تناسبات زيبا بنا شده است.

بر روي فلات ايران، در چشم انداز شهرها – بامهاي كاهگلي ميان آدميان و حرارت خورشيد حفاظ ميشود، بادگيرها شهر را تهويه مي‌كند، نورگيرها به تالارها و هشتيها سايه روشن ملايمي ميدهد و حياطهاي گود كه اطاق‌ها آنها را دور ميزند يك حوض سنگي و چند درخت را در ميان گرفته و بزندگي ايراني لطافت ميبخشد.

در ميان وزن حجمهاي كاهگلي بامهاي گنبدي و بادگيرهاي سر بآسمان كشيده پوشش دالان‌ها و تيمچه‌هاي بازاري، حسينيه‌ها و بالاخره گنبد و مناره‌ها ي مسجد جامع و مساجد ديگر و بقعه‌ها بچشم ميخورد.

تاريخ شروع مصرف كاهگل را در تمدن ايران نمي‌توان دقيقاً تعيين نمود لكن وجود آن در قديمترين آثار معماري فلات دليلي است بر اينكه اين ماده با زندگي اقوام سرزمين ايران از ابتدا آميخته شده و شناسايي و استفاده از آن طي قرون نسل به نسل رسيده است.

براي آسايش قوم ايراني معماران، شهرها را با قشري از كاهگل پوشانيدند و از ميان اين پوشش سبزي شاخه‌ي درختان از حياطها بيرون آمد.

كوچه‌اي در كرمان

رنگ دنشين كاهگل نه تنها زيبائي فوق العاده اي بشهر ايراني داده بلكه بزندگي مردم روشني و رنگ بخصوصي پاشيده است.

اين خميز در سرزمين ما بصورت يكي از مصالح اساسي در انواع معماري مختلف بكار رفت و با دست آدميان و با نيت خوش بروي همه شهرهاي ايراني كشيده شدهو زندگي در شرايط اقليمي بهتري زير حمايت آن ادامه يافت.

ترتيب ماده كاهگل از ابتدا تا امروز يكسان بوده و شامل دو ماده ساده است.

ماده اول كاه است كه پس از دروي گندم و خشك شدن و كوبيدن و با كمك چهارشچاخ بهوا پرتاب شدن با جزئي نسيمي، از دانه‌هاي گندم جدا شده آرام برروي زمين مي‌‌‌‌‌‌ريزد، سپس آن را جمع آوري نموده و براي مصرف‌هاي مختلفي انباشته ميكنند.

به اين ترتيب در اغلب نقاط ايران كاه به آساني و به ارزاني بدست مي‌آيد، الياف آن ماده گل را بهم ميكشد و گل را مسلح ميكند همانطور كه آهن بتون را.

ماده دوم گل است كه حتي المقدور براي ساختن از خاك رس استفاده ميكنند، قبل از اينكه خاك را آب بدهند آنرا با كاه بخوبي مخلوط ميكنند و بشكل تپه كوچكي در مي‌آورند، ميان آرا گود مي‌كنند و داخل آن بنرمي آب مي‌ريزند، خاك و كاه را با آب مي‌اندازند تا در آب گل، زردي كاه نمودار شود، سپس خمير را مالش ميدهند و بتدريج كاهگل ساخته مي‌شود.

پوشش حسينيه در محمديه نائين

با وجوديكه ساختن اين خمير در نهايت سادگي انجام ميشود، معهذا چگونگي مخلوط و مقدار هر كدام از ماده امري حساس است، با كمبود كاه ماده كاهگل ترك برميدارد با كم بود مقدار خاك الياف كاه مانع رواني آب باران ميشود.

كاهگلي كه براي پوشش بام‌ها ساخته ميشود كاه كمتري دارد و در عوض به خمير آن خاك شني، از شن چاه مي‌افزايند تا در مقابل باران بجاي كاه قشر كاهگل را تقويت نمايد و در مورد كاهگلي كه براي پوشش ديوار تهيه ميشودكاه بيشتري به مخلوط اضافه ميكنند تا متن كاهگل صافتر شود و نيز ترك برندارد .

با بكار بردن خاك رس سرخ‌تري كاهگل رنگ سرخي بخود مي‌گيرد و متن آن براي گرفتن نقوشي از گچ آماده ميشود.

قشر كاهگل عايق است، گرما و سرما از آن عبور نمي‌كند، باران از پوشش‌هاي گنبدي و سقف‌هاي طاقي آن نشست نمي‌كند، همهمه كوچه‌ها و بازارها در آن گم ميشود و لازم به توضيح نيست كه گردآمدن خواص اين چند عايق در يك ماده بندرت ديده شده است.

كاهگل ارزان است، كاه در اغلب شهرهاي ايران بفراواني يافت ميشود، قيمت خروار آن ناچيز است و با اين مقدار كاه سطوح بزگي از اندود گل را مسلح ميكند.

كاهگل را همه كس ميتواند بسازد و ماواي خود را با آن بپوشاند و حفظ كند.

اندود كاهگل آسان كشيده ميشود. آدمي با يكدست خمير آنرا برميدارد و بر روي سطح دلخواه پهن ميكند. در اين مورد حتي بكار بردن ماله در كشيدن آن روي سطوح نشاني از امكانات صاحب‌خانه است.

پوشش كاهگل در داخل منزل «هشتي منزل در كاشان» با فرم‌هاي گچ‌بري

كاهگل مانند خمير نرمي برهر حجمي پوشانيده ميشود و در اين مورد معماران حداكثر استفاده را نموده و توانسته‌اند براي شهرهاي ايراني ميراث ارزنده‌اي از حجمهاي جالب بجا گذارند.

گرچه كاهگل بسهولت و به ارزاني بدست مي‌آيد لكن بعلت خواص فوق‌العاده‌اي كه ببر دارد بصورت متن شهرهاي ايراني در آمده و به بنائي قدم گذاشته است، به كلبه بي‌بضاعتان، با اعيان نشين‌ها، به كوره‌ها، به بازارها، به حمام‌ها، به تكيه‌ها و بالاخره به مسجد، و همه اين ساختمانهاي شهر با كوچه‌هايي كه ميان ديوارهاي كاهگلي ميدود بهم مربوط ميشود.

معماران تيزهوش از گرمي رنگ كاهگل براي متن تزئينات ديواري داخل بنا نيز استفاده كرده‌اند. ديوار حياطهاي داخلي را از بهترين خمير سرخ‌فام پوشانيده و بر آن با خطوط برجسته گچ نقشهاي هندسي انداخته‌اند و يا آنرا بداخل هشتي‌هاي ورودي كشيده و بر آن نقش‌هاي تصويري ساخته‌اند.

رنگ كاهگل نورشديد و گاه زننده آفتاب سرزمين ما را براي ساكنان آن مطبوع نموده و در گرفتن فصل سال برگشت اشعه خورشيد و حرارت آن را از روي بامها و يا ديوارهاي كاهگلي بحداقل رسانيده است.

با وجوديكه كاهگل ماده فشرده‌اي نيست استقامت و دوام آن قابل ستايش است. تنها در مناطقي كه

باران‌هاي فصلي شديد ببارد، ناچار هر چند سال يكبار اندود تازه‌اي از كاهگل برروي اندود سابق بام كه قسمتي بهم فشرده ميشوند.

قسمتي از پوشش سالن مركزي ساختماني در كاشان

به اين ترتيب تعمير و تقويت آن امر ساد‌ه‌ايست و احتياج به تخصصي ندارد، اين تعمير براي پوشش ديوارها كمتر اتفاق مي‌افتد، كاهگل مانند سالها بروي ديوارها ميماند بطوريكه اندود بناهاي رها شده قرون گذشته هنوز برجاست.

و اما امروز ……امروز تهران مانند كليه شهرهاي پرجمعيت جديد و بدون برنامه دنيا بناچار قيافه بي‌شخصيتي بخود گرفته است. ايجاد ساختمانهاي عظيم فلزي و بتون ارمه تمدن دنياي غرب مانند سالن‌هاي سينما، هتل‌ها، فرودگاهها و غيره باعث هجوم تكنيك‌هاي مختلف ساختماني غربي شد و طبعاً مصالح معماري قوم ما كه با تجربه، زيبائي و شخصيت همراه بود در اين پايتخت به مصالح خشك و سرد تكنيك‌هاي ناآشنا تبديل گرديد.

جاي خوشوقتي بسيار است كه اغلب شهرهاي بزرگ ايران و كليه شهرهاي كوچك و دهات از اين موهبت برخوردار نشده و اگر قدمي از تهران بيرون بگذاريم مي‌بينيم كه هنوز در گوشه و كنار كوچه‌ها و بازارها تپه‌هائي از كاهگل مقدس كنار زندگي مردم براي خدمت به ساختمان و ماوراي آنان انتظار ميكشد.

كاهگل هنوز در زمره مصالح مورد استفاده اكثر ساكنين مملكت ماست و با ديدن ساختمانهاي غريب پايتخت كه هر كدام نمونه‌اي از فكر شلوغ دوره ما و نيز هجوم مصالح جديد است شهر آرام كاهگلي زيباتر و درخشنده‌تر و عزيزتر جلوه ميكند.

ابرقو، نمونه شهر كاهگلي ايراني.