كانون فرهنگي تربيتي امام خميني(ره)- خمین

تفويض اختيار به دانش آموزان ژاپن

گوته، طلايه‌دار گفت‌‌وگوی فرهنگ‌ها

به‏بهانه دويست و پنجاهمين سال تولد آفريننده‏

«ديوان غربى-شرقى»

«وجودِ  مردمان غريبه‏
 بهترين آينه‏ایست‏
 كه ما  در آن‏
 وجود  خودمان  را
 مى‏توانيم  بشناسيم‏»

 نامه گوته به‏شارلوته فون اِشتاين‏
9 سپتامبر 1783 ميلادى*

 خسرو ناقد
 شبهاى شعر و داستان خوانى در «انستيتو گوته» را در آغاز دوران پُرشور انقلاب ايران هنوز به‏ياد داريد؟ بى‏گمان شنيده و يا خوانده‏ايد كه در آن شبهاىِ خاطره‏انگيز و در آن روزهاى سرنوشت‏ساز، گروه‏هايى از مردم كه اكثر آنان را دانشجويان و دانش‏آموختگان و دانشگاهيان تشكيل مى‏دادند، با سينه‏هايى سرشار از اميد به‏آزادى و آزادانديشى و در آرزوىِ آينده‏اى بهتر و عزتمندتر، گرد شاعران و نويسندگان ايران حلقه مى‏زدند تا نه با قهر و غضب و خشونت بلكه با زبان شعر و ادبيات كه همواره بُرنده‏ترين سلاح مقاومت ايرانيان در برابر ظلم و ستمِ بيدادگران و مستبدان تاريخ بوده‏است، صداى دادخواهى خود را به‏گوش جهانيان برسانند. از آن دوران اكنون بيش از بيست سال مى‏گذرد و دريغا كه از آن اميدها و آرزوها امروز جز خاطره‏اى و رؤيايى چيزى به‏جا نمانده است.
 بارى، «انستيتو گوته» نام مكان آشنايى بود كه در آن زمان پذيراى ايشان شد و آنان را پناه داد تا بى‏هيچ وابستگى و تعهدى، نداى آزادى‏خواهى و آزاد انديشى سردهند. اين نهاد فرهنگى كه نزديك به‏نيم قرن از تجديد حيات آن مى‏گذرد و امروز در تمام جهان نماد هويت مردم آلمان و مظهر توانايى فرهنگ و زبان آلمانى است، نام «يوهان وُلفگانگ فون گوته»، بزرگترين و نامدارترين شاعر آلمانى‏زبان همه دورانها را بر خود دارد. شاعر بلندآوازه‏اى كه امسال در 28 ماه اوت (6 شهريورماه)، دويست و پنجاهمين سالروز تولدش فرامى‏رسيد و جهان به‏اين مناسبت، سال 1999 ميلادى را سال بزرگداشت از اين فرزانه «جهانْ‏وطنى» قرار داده‏است.
 اين دومين‏بار بعد از جنگ جهانى دوم است كه در آلمان و ديگر سرزمين‏هاى آلمانى‏زبان جشنهايى به‏مناسبت سالگرد تولد او و مراسمى براى گراميداشت شخصيت فرهنگى و علمى‏اش  برپا مى‏شود. مردم آلمان يكبار در سال 1949 ميلادى، يعنى زمانى كه هنوز ويرانى‏هاى ناشى از جنگ جهانى دوم كاملاً بازسازى نشده‏بود، بازسازى كليساىِ پاول شهر فرانكفورت را ارجح دانستند تا هم صدمين سالگرد تشكيل نخستين مجلس مؤسسانِ آلمان را و هم مراسم جشنهاى زادروز گوته را در شهر زادگاهش و در اين مكان تاريخى برگزار كنند. البته نه انتخاب كليساىِ پاول فرانكفورت به‏منظور برپايى جشنهاى دويستمين سالروز تولد گوته اتفاقى بود و نه انتخاب گوته به‏عنوان نماد هويتِ فرهنگى آلمانِ بعد از جنگ. در هر دو انتخاب پيامى نهفته بود. پس از گذشت يك دوره پُرآشوب و نكبت‏بار در تاريخ اين كشور، گراميداشت گوته، آنهم در چنين مكانى تاريخى، اشارتى بود به‏رويگردانى آلمانى‏ها از ديكتاتورى و جنگ و خشونت، و نويدى به‏بازگشت دوباره به‏سنت دمكراسى پارلمانى و تكيه بر پيشينه ديرپاىِ فرهنگى آلمان كه بلندآوازگانىْ انساندوست و آزاده همچون «لايبنيتس» و «كانت» و «لِسينگ» و «هِردر» و «گوته» و «شيلر» و «روكِرت» و «بوشنر» و «هولدرين» و «هاينه» و ديگران را در دامن خود پرورانده‏بود. كليساىِ پاول مكان برگزارى نخستين مجلس مؤسسان آلمان در سالهاى 49-1848 ميلادى بود كه در آن پايه‏هاى حاكميت ملى و دمكراسى پارلمانى آلمانى ريخته شد و در تاريخ معاصر اين كشور از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است. جالب آنكه پس از پايان جشنهاى بزرگداشت گوته، نخستين نمايشگاه جهانى كتاب فرانكفورت نيز در همين مكان برپا شد.
 و گوته؟ گوته مظهر آزادانديشى و تجسم آيينِ «جهانْ‏شهرى» دوران خود بود؛ انسان وارسته‏اى كه جهانِ پيرامونش را از دريچه تنگ و تاريكِ ملت‏گرايى (ناسيوناليسم) و برترى قومى و نژادى و مذهبى نمى‏نگريست، بلكه بر بنياد فلسفه اجتماعى والايى كه بر اصل «انسانيت» استوار بود و از همان آغازِ دوران جوانى سرشت او را شكل داده و سرنوشت او را رقم زده‏بود، دست به‏آفرينش آثارى زد كه چون جام‏جهان‏نما، شرق و غرب و شمال و جنوب را به‏سان طبيعتى رنگارنگ و دريايى مواج در جلو ديدگانِ جهانيان به‏نمايش مى‏گذارد و با شكوه تمام وحدت وجود جهان را به‏بينندگانِ راستين نشان مى‏دهد.
 گوته را بايد به‏جرأت اولين پيشگام و آغازگر «گفتگوى فرهنگها و تمدنها» دانست كه با آفرينش آثارى فراتر از زمان و مكان، گام در راه گفتگوى واقعى با فرهنگها و تمدنها ديگر گذاشت. آنهم در روزگارى كه اثرات منفى پيشداوى‏هاى قرون پيشين در ميان عامه مردم و بخش بزرگى از نخبگان جامعه هنوز از ميان نرفته بود. با اين همه نمى‏توان از تأثيرات انديشمندان «عصر روشنگرى» بر افكار و آثار گوته غافل ماند. كسانى چون لِسينگ كه با خلق درام ناتانِ حكيم، قلم بطلان بر مطلق‏گرايىِ نژادى و قومى و مذهبى كشيد. او اعتقاد داشت كه تنها زمانى بر پيشداورى‏هاى شوم و فاجعه‏آميزِ ناشى از نابردبارى و تعصب مطلق‏گرايانه مذهبها و ملتهاى مى‏توان غلبه كرد كه هر مذهب و ملت و نژادى، افزون بر احترام متقابل به‏ديگران، اين بينايى و بصيرت را نيز داشته باشد كه تنها از راه آزمون تجربىِ ايمان و اعتقادات خود و سرفراز بيرون آمدن از اين آزمون است كه مى‏تواند ارزشمندى و حقانيت آنها را به‏اثبات برساند. پيام نهفته در درام لِسينگ را مى‏توان در يك كلام چنين خلاصه كرد: انسانى‏ترينِ اديان، راستين‏ترين اديانند.
 و گوته؟ گوته با چنين پشتوانه‏هاى فرهنگى دست به‏آفرينش ديوان غربى-شرقى زد؛ اثرى كه در كنار درام مشهور فاوست از پُرآوازه‏ترين آثار او به‏شمار مى‏آيد و در زمره شاهكارهاى ادبيات جهان محسوب مى‏شود. او در اين اثر آميزه‏اى دلنشين از آثار بزرگان شرق را با تصورات و تخيلات شاعرانه خود در هم‏آميخت و بدين سان نخستين «بيان‏نامه منظوم گفتگوى فرهنگها» را در سرتاسر جهان انتشار داد. عنوانى كه گوته با شجاعت و جسارت تمام در آن دوران براى اين كتاب برگزيد، نشان از پنداره او از جهانى دارد كه در آن غرب و شرق در كنار هم و در «دفتر و ديوانى مشترك» با هم پيوند دوستى و پيمان مودت مى‏بندند. اين تركيب غيرمنتظره در عنوان كتاب، همراه با خلاقيت شاعر در هماهنگ و همراه كردن موفقيت‏آميز كلام شاعران و عارفان غرب و شرق، خواننده را به‏گونه‏اى دلنشين و دل‏انگيز، به‏تجربه يگانگى جهان و پذيرش گوناگونى آن مى‏كشاند. پيوندى كه گوته در ديوان به‏نمايش مى‏گذارد، چنان استوار و پايدار است كه امروز به‏تدريج اثرات آن آشكار مى‏شود و آرزوى ديرين گوته كه در نامه‏اى براى ناشر آثارش نگاشته بود، مى‏رود كه تحقق يابد. گوته در اين نامه به‏هدف اصلى خود در آفرينش ديوان غربى-شرقى اشاره مى‏كند و مى‏نويسد:
  «دير زمانى است كه خود را در خلوت با ادبيات مشرق‏زمين مشغول داشته  و براى آشنايى عميق‏تر با آن، شعرهاى بسيارى نيز به‏سبك و معناى اشعار شرقى سروده‏ام. قصدم اين است كه به‏گونه‏اى دل‏زنده و دلپذير، غرب و شرق، گذشته و حال و فرهنگ ايرانى و آلمانى را با هم پيوند دهم و طرز فكر و آداب و سنن مردمان اين دو جهان را با هم قرين و دمساز كنم.»
 گوته در نامه‏اى ديگر كه بعد از اتمام ديوان به‏ناشرش مى‏نويسد، از او مى‏خواهد كه اين اثر را به‏قطع جيبى و در شمارى بيشتر از ديگر آثارش به‏چاپ برساند تا در دسترس عام و خاص قرار گيرد و خوانندگان بسيارى از آن بهره‏مند شوند. در اين اشاره نيز مى‏توان به‏خواست و آرزوى گوته براى نشر و پخشِ گسترده ديوان و ارزش و اهميتى كه او براى اين كتاب  قايل بود پى‏برد؛ تقاضايى كه او در مورد هيچ يك از آثارش نكرده بود. اين امر به‏خوبى نمايانگر دلبستگى خاص گوته به ديوان است و نيز اميدوارى او به‏تأثيرگذارى مطلوب آن بر نخبگان و عامه مردم و دستيابى به‏مقصود نهايى خود كه همانا پيوند معنوى شرق و غرب بود. و شايد گوته به‏هنگام نگارش نامه‏اش، اين ابيات از منظومه دلاويز ويس و رامين اثر جاودانى «فخرالدين اسعد گرگانى» را در ضمير ناخودآگاه خود داشته‏است؛ آنجا كه اين شاعر ايرانى نيز از اميال و آرزوهاى خود در سرودن افسانه عشق ويس و رامين مى‏گويد:
 مهان و زيركان آن را بخوانند
بِدان تا زان بسى معنى بدانند
 هميدون مردم عام و ميانه‏
فرو خوانند از بهر فسانه‏
 سخن بايد كه چون از كام شاعر
بيايد در جهان گردد مسافر
 نه زان گونه كه در خانه بماند
بجز قايل مرو را كس نخواند
 
 ديوان غربى-شرقى محل تلاقى فرهنگ و ادبيات شرق و غرب است؛ مكان ديدار و گفت و شنود فرزانگان غرب و شرق. گوته با خلق اين اثر جاودانه، پيش از هر چيز جهان غرب را به‏آشنايى و شناخت عميقِ فرهنگ و تمدن و ادبيات سرزمينهاى شرق دعوت نمود. او بر باور بود كه هر كس فرهنگ خود و فرهنگ ديگر ملتهاىِ جهان را بشناسد، درخواهد يافت كه شرق و غرب از هم جدا نيستند. گوته در ديوان غربى-شرقى مضمون يكى از آيات قرآن را براى اثبات اين نظريه به‏كار مى‏گيرد و اين رباعى را مى‏سرايد:
 مشرق از آنِ خداست‏
 مغرب از آنِ خداست‏
 سرزمين‏هاى شمالى و جنوب‏
 آرميده همه در دست عنايات خدا
 
 او در جايى ديگر مى‏نويسد: «راستى چه كامكارند آنان كه همواره ميان شرق و غرب در گشت و گذارند و در اين دو جهان نيك مى‏نگرند و بهترين‏ها را برمى‏گزينند». اين سخن گوته استنباط تازه‏اى است از يكى ديگر از آيات قرآن؛ آنجا كه مى‏فرمايد: فَبَشِرْ عِبادِ اَلَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ اَحْسَنَه اُولئِكَ الَّذينَ هَديهُمُ‏اللَّهُ وَاُولئِكَ هُمْ‏اُولُواالاَلبابِ. «مژده ده آنان را كه به‏سخنان گوش فرا مى‏دارند و از بهترين آنها پيروى مى‏كنند، ايشان را خدايشان هدايت كرده است و در شمار خردمندانند.» بايد دانست كه گوته در دوران دانشجويى و در سن بيست و يك سالگى به‏تشويق و ترغيب دوستش «يوهان گوتفريد هِردر» به‏مطالعه قرآن روى آورد و از همان آغاز شيفته زبان شعرگونه قرآن شد؛ تا جايى كه آيات 75 تا 80 از سوره انعام را از زبان لاتين به‏زبان‏آلمانى ترجمه كرد. گوته معتقد بود كه با در نظر داشتن سبك قرآن كه با مضمون و مقصود آن هماهنگى دارد، نبايد از تأثير عظيم قرآن به‏شگفت آمد.
 مشرق زمين‏براى گوته خاستگاه فرهنگ و تمدن بشرى و سرچشمه حيات فكرى و معنوى انسان بود. او خود در دامن معنويت شرقى و با كلام كتاب مقدس، زبان به‏سخن گشوده بود. دلبستگى او به‏سرزمين‏هاى شرق، در ايام كودكى و با شنيدن قصه‏هاى كتاب هزار و يك‏شب آغاز شده و با مطالعه داستانهاى كتاب مقدس، ادامه يافته‏بود. در دوازده سالگى به‏ميل خود نزد استاد به‏فراگيرى زبان عبرى مى‏پردازد تا از اين راه بتواند بى‏هيچ واسطه‏اى با مضمون و معناى كتاب مقدس آشنا شود و از سرزمين‏ها و ملت‏هاى شرق و رويدادهايى كه در طول قرون متمادى اين نقطه از جهان را منزلتى خاص بخشيده‏است، تصويرى زنده در ذهن خود مجسم كند. در ميان اوراق به‏جا مانده از گوته، دستنوشته‏هايى يافت مى‏شود كه نشان از علاقه او به‏ياگيرى ديگر زبانهاى شرقى و به‏خصوص زبانهاى عربى و فارسى دارد. حال به‏سادگى مى‏توان تصور كرد كه دلبستگى گوته به‏فراگيرى زبانهاى ملل و سرزمينهاى بيرون از حوزه فرهنگى و جغرافيايى غرب، برخاسته از شوق او براى ايجاد ديالوگ و گفتگو با فرزانگان و انديشمندان سرزمين‏هاى دور و نزديك بوده‏است. هر چند كه او جز زبان عبرى امكان يادگيرى زبانِ شرقى ديگرى را پيدا نكرد؛ ولى اين امر حتى اندكى از شور و شوق گوته براى آشنايى با تاريخ و تمدن و فرهنگ و ادبيات مشرق‏زمين نكاست.
 گوته براى آگاهى و شناخت از تاريخ و تمدن و فرهنگ و ادبيات مشرق‏زمين، به‏مطالعه گسترده و بررسىِ همه‏جانبه  آثار متفكران و محققان و مترجمانِ اروپايى پرداخت. بايد دانست كه از اواخر سده هجده تا اوايل سده نوزده ميلادى، دانشمندان و پژوهندگان و خاورشناسانِ غربى مجموعه‏اى از گنجينه ادبى و تاريخى مشرق‏زمين را به‏زبانهاى لاتين و انگليسى و آلمانى و فرانسوى ترجمه كرده و انتشار داده بودند و پژوهشهاى دامنه‏دارى نيز در اين زمينه آغاز شده بود. در اين دوره تلاشِ كم‏نظيرى براى شناختِ فرهنگ و تمدن شرق در جريان بود، تا جايى كه فرهيختگان اروپايى براى آشنايى با آثار فرهنگى و هنرى مشرق‏زمين با هم در رقابت بودند و مى‏كوشيدند تا در ترجمه و بررسى متون، دقت بيشترى به‏خرج دهند و در مطالعات و تدقيقات علمى از هم پيشى گيرند. اين جنب و جوش كه درجهت آشنايى و شناخت هر چه بيشتر و عميق‏تر از تاريخ و تمدن و فرهنگ و ادبيات سرزمينهاى شرقى و به‏ويژه شاعران و عارفان و متفكران ايرانى به‏راه افتاده بود، بعد از انتشار ديوان غربى-شرقى شدت گرفت و تا اواخر قرن 19 ميلادى نيز ادامه يافت و در تاريخ ادبيات سرزمين‏هاى آلمانى‏زبان از آن با نام «نهضت شرقى» ياد مى‏شود. از اين‏رو براى گوته در آن دوران از هر جهت تمام امكانات  فراهم آمده بود تا بيش از پيش خود را با تاريخِ حيات فكرى مشرق‏زمين مشغول دارد و با آثار ارزشمند حكيمان و عارفان و شاعرانِ شرق و با سير تكامل فرهنگ و ادبيات و هنرهاى گوناگون در خاورزمين آشنا شود. او در فصل پايانى ديوان غربى-شرقى از همه دانشمندان و پژوهشگران و مترجمان كه با آثارشان موجبات آشنايى او را با فرهنگ و تمدن مشرق‏زمين فراهم آوردند، قدردانى مى‏كند و يادشان را به‏عنوان «استاد» گرامى مى‏دارد.
  فهرست اين آثار نشان‏دهنده سطح آگاهى و شناخت فرهيختگان اروپايى در سده‏هاى 18 و 19 ميلادى از تمدن و تاريخ و فرهنگِ مشرق‏زمين است و نيز بيانگر اين واقعيت كه فرزانگان و دانش‏پژوهانِ شرق و غرب در همه دوران‏ها به‏گونه‏اى با هم در ارتباط بوده و از هم تأثير پذيرفته‏اند. اما به‏ندرت مى‏توان شاعر و نويسنده و انديشمندى را در آن دوران در مغرب‏زمين يافت كه به‏اندازه گوته از شعر و ادبيات و حكمت شرق تأثير پذيرفته و با آن خو گرفته و از آن بهره‏مند شده‏باشد. كافى است كه به‏شمارى از كتابهايى كه گوته به‏هنگام مطالعه و بررسى تاريخ و فرهنگ مشرق‏زمين‏و همچنين آثارى كه در ايام تصنيف و تأليف ديوان غربى-شرقى و مؤخره آن در اختيار داشته‏است، نگاهى انداخت تا به‏عمق شناخت گوته از تاريخ و تمدن و فرهنگ شرق پى‏بُرد:

«داستانهاى هزار و يك‏شب» كه تأثيرى عظيم بر تقريباً همه آثار گوته داشت؛ كتاب قلمرو پادشاهى ايرانيان كه به‏سال 1595 در پاريس منتشر شده‏بود؛ تاريخ دين باستانى ايرانيان؛ سه ترجمه متفاوت از قرآن كه يكى به‏زبان لاتين و دو ديگر به‏زبان آلمانى بود؛ پنج زندگينامه گوناگون در باره شخصيت پيامبر اسلام كه بين سالهاى 1732 تا 1810 ميلادى به‏زبانهاى مختلف اروپايى منتشر شده‏بود؛ ترجمه معلقات، مجموعه‏اى از شعر شاعرانِ عربِ پيش از اسلام؛ كتاب درباره ادبيات تركها؛ تاريخ سخنورى در ايران نوشته هامر پورگشتال؛ كتاب شرح و تفسير شعر آسيايى، اثر مشهور «ويليام جونز»؛ تأملاتى درباره آسيا؛ كتاب داستانهاى بيدپاى؛ نمايشنامه منظوم هندى شكونتلا؛ دوره مجله يافته‏هاى شرق كه بين سالهاى 14-1809 در وين منشر مى‏شد؛ گلستان سعدى؛ كتاب قابوسنامه كيكاووس بن قابوس وشمگير؛ ليلى و مجنون عبدالرحمن جامى؛ ديوان حافظ ترجمه هامر پورگشتال و سفرنامه‏هاى «ماركوپولو»، «مونته ويلا»، «پيترو دلاواله»، «آدام اولئاريوس»، «ژان تاورنيه»، «ژان شاردن»، «كارستن نيبور»، «ادوارد اسكات ورينگ»، «انكوتيه دو پِرون» و «موريتس كوتسه‏بو».
حافظ  در پى اين مطالعات و بر اثر تأمل و تعمق در اين آثار بود كه گوته به‏عظمت دنياى معنوى شرق پى برد و قادر به‏درك ارتباط ميان اديان كهن مشرق‏زمين و فلسفه زندگى و طبيعت انسان شرقى شد و در راه جست و جو براى يافتن رمز و رازهاى شعر و ادب سرزمينهاى شرقى افتاد. اما در اين سير و سلوك چنان آتش در اعماق وجودش مى‏افتد و از خود بى‏خود مى‏شود كه در ميانه راه، سر تعظيم و تواضع در برابر عارفان و شاعران و انديشمندان مشرق‏زمين فرومى‏آورد و در يكى از زيباترين غزلهاى ديوان غربى-شرقى خطاب به‏همزاد ايرانى خود، شيرازى چنين مى‏سرايد:
 گر به‏پايان نبرى حرف خود از حشمت تست‏
 هم گر آغاز ندارد سخنت، قسمت تست‏
 شعر تو چون فلك ارزق دوّار بود
 كاوّل و آخر آن همسر و هموار بود
 آنچه تابان شود از مركز اين سقف بلند
 در سرانجام و در آغاز همه نقش همند
 چشمه خالص شعرى و پُر از شور و سرور
 گفته نغز تو جاريست چو امواج بحور
 لبْ تو آماده بوسيدن دلبر دارى‏
 باشد از سينه تو نغمه دلكش جارى‏
 هر زمان تشنه آنى قدحى نوش كنى‏
 آتش سينه بدان جرعه تو خاموش كنى‏
 گر فرو ريزد و در هم شكند اين عالم‏
 حافظ! از شوق به‏همچشمى تو مى‏بالم‏
 در بد و خوب شريكيم و وفادار و سهيم‏
 تؤامانيم و ز يك گوهر و همزاد هميم‏
 چون تو خواهم ره دل پويم و نوشم مىِ ناب‏
 هم كنم فخر بر اين زندگىِ شعر و شراب‏
 شو كنون با شرر آتش خود نغمه سرا!
 گر چه پيرى، دل پُر شور و جوانست ترا

 
*DIE EXISTENZEN
 FREMDER MENSCHEN - 
 SIND DIE BESTEN SPIEGEL
 WORIN WIR
 DIE UNSRIGE
 ERKENNEN KOENNEN.
 Brief an Charlotte von Stein
 9. September 1783